അന്നപൂർണാ ദേവി : മഹാസംഗീതത്തിന്റെ മഹാമൗനം

#

(08-03-18) : (ഇന്ത്യ എക്കാലവും കണ്ട ഏറ്റവും വലിയ സംഗീതജ്ഞരിൽ ഒരാളാണ് അന്നപൂർണ്ണാദേവി. അടുത്ത മാസം (ഏപ്രിൽ) 91 വയസ്സ് തികയുന്ന അന്നപൂർണ്ണാദേവി ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ട് എന്ന് പോലും അറിയുന്നവർ ചുരുക്കം. പ്രതിഭയുടെയും പ്രശസ്തിയുടെയും പാരമ്യത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ 1960 ൽ തന്റെ മുപ്പത്തിമൂന്നാമത്തെ വയസ്സിൽ പൊതുവേദികളോട് വിട പറഞ്ഞ അവർ പിന്നീട് ഒരിക്കലും പൊതുവേദികളിൽ പാടുകയോ പാടുന്നത് റെക്കോഡ് ചെയ്യാൻ അനുവദിക്കുകയോ ചെയ്തിട്ടില്ല. നമ്മുടെ സമൂഹത്തിന്റെ വിധിനിഷേധങ്ങളോട് അസാധാരണ പ്രതിഭയുള്ള ഒരു സ്ത്രീയുടെ സവിശേഷമായ പ്രതികരണമാണ് അന്നപൂർണാദേവിയുടെ ജീവിതം. ഈ വനിതാദിനത്തിൽ ഞങ്ങൾ സ്ത്രീശക്തിയുടെ സവിശേഷ ആവിഷ്കാരമായ ആ വ്യക്തിത്വത്തെ ആദരപൂർവ്വം പ്രണമിക്കുന്നു.)

വിരലിൽ എണ്ണാവുന്നത്രയും മാത്രം  സംഗീതാവതരണങ്ങൾ നടത്തി,  മുപ്പത്തിമൂന്നാം വയസ്സിൽ സ്വയം വിരമിച്ചു മടങ്ങിയ ഒരു സംഗീതജ്ഞയ്ക്ക് അവരുടെ അമ്പതാം വയസ്സിൽ രാജ്യം പത്മഭൂഷൺ നൽകി ആദരിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ടായിരിക്കും? പത്മഭൂഷൺ, സംഗീത നാടക അക്കാദമി അവാഡ്, രബീന്ദ്രനാഥടാഗോറിന്റെ വിശ്വഭാരതി സർവകലാശാല ആദരസൂചകമായി നൽകിയ ഡോക്ടറേറ്റ് തുടങ്ങി അനവധി അംഗീകാരങ്ങൾ തേടിച്ചെന്ന മഹാസംഗീതജ്ഞയുടെ ഒരു റെക്കോഡ് പോലും ലഭ്യമല്ലാത്തത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? സംഗീതലോകത്തെ കുലപതിയായ ഒരാളുടെ മകളും അതിപ്രശസ്തനായ ഒരു സംഗീതജ്ഞന്റെ ഭാര്യയും അതീവ പ്രശസ്തരായ അനവധി സംഗീതജ്ഞരുടെ ഗുരുവും സർവോപരി അസാമാന്യ പ്രതിഭയുമായിരുന്ന ഒരു കലാകാരി  ഇത്രയധികം ഉൾവലിഞ്ഞു പോകാൻ ഹേതുവെന്തായിരിക്കും? ഒറ്റവാക്കിൽ പറയാൻ കഴിയുന്നതല്ല ഇതിന് ഉത്തരം. അതിന്റെ കാരണം ഏതെങ്കിലും വ്യക്തികളുടെ തലയിൽ ചാരുന്നതിലും കാര്യമില്ല.

പറഞ്ഞുവന്നത് ഇന്ത്യയിലെ എക്കാലത്തെയും വലിയ ഗായിക, ലോകത്തിലെ ഏക സുർബാഹാർ വാദക അന്നപൂർണാദേവി എന്ന സംഗീതജ്ഞയെക്കുറിച്ചാണ്. അതിനു മുൻപ് അന്നപൂർണാദേവിയുടെ പിതാവും മൈഹാർ ഖരാനയുടെ ഉപജ്ഞാതാവുമായ ഉസ്താദ് അലാവുദ്ദീൻ ഖാനായിരുന്നു  ഈ വാദ്യം വായിച്ചിരുന്നത്. സിത്താറിനെക്കാൾ  വലിപ്പവും ഭാരവുമുള്ള , വായിക്കാൻ വളരെ ശ്രമകരമായ ഈ വാദ്യോപകരണം അലാവുദ്ദീൻ ഖാന്റെ തന്നെ ശിഷ്യരായ പണ്ഡിറ്റ് രവിശങ്കറോ മകൻ കൂടിയായ  ഉസ്താദ് അലി അക്ബർ ഖാനോ മറ്റാരെങ്കിലുമോ തിരഞ്ഞെടുത്തില്ല.

ഉസ്താദ് അലാവുദ്ദീൻ ഖാന് മൂന്നു പെൺകുട്ടികളും ഒരു മകനുമായിരുന്നു. ജെഹനാര ഖാൻ, ഷറീജാ ഖാൻ, അലി അക്ബർ ഖാൻ, അന്നപൂർണാ ദേവി. ആദ്യത്തെ മകളായ ജഹനാര വളരെ കഴിവുള്ള ഗായികയായിരുന്നു. ഒരു മുസ്ലിം കുടുംബത്തിലേക്ക് അവർ വിവാഹം ചെയ്തയക്കപ്പെട്ടു. വിവാഹം ചെയ്തുകൊണ്ടുവന്ന പെൺകുട്ടി, പാട്ടു പാടുന്നതും സാധകം ചെയ്യുന്നതും മറ്റും വലിയ അപമാനമായി കണക്കാക്കിയ  ആ വീട്ടുകാർ അവരുടെ തംപുരാ കത്തിച്ചുകളഞ്ഞു. പിന്നീട് അധികകാലം അവർ ജീവിച്ചിരുന്നതുമില്ല. ഇത് ഉസ്താദ് അലാവുദ്ദീൻ ഖാന് വലിയ ആഘാതമായി. ഇനി മുതൽ പെൺകുട്ടികളെ സംഗീതം അഭ്യസിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല എന്ന് അദ്ദേഹം തീരുമാനിച്ചു. മറ്റൊരു മകളായ ഷരീജ കുട്ടിക്കാലത്തു തന്നെ രോഗബാധിതയായി മരിച്ചിരുന്നു. ആകെയുണ്ടായിരുന്ന പെൺകുട്ടിയാണ് റോഷനാരാ എന്ന് അദ്ദേഹം പേരിട്ട അന്നപൂർണ. ബ്രിജ്നാഥ് സിംഗ് മഹാരാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിലെ രാജസംഗീതജ്ഞനായിരുന്നു ഉസ്താദ് അലാവുദ്ദിൻ ഖാൻ. അന്നപൂർണ എന്നത് മഹാരാജാവ് കുട്ടിയെ കണ്ടപ്പോൾ വിളിച്ച പേരാണ്. ഉറച്ച ഇസ്ലാം മതവിശ്വാസിയായിരുന്നതോടൊപ്പം വാഗ്ദേവതയായ ശാരദാംബയേയും അദ്ദേഹം പൂജിച്ചിരുന്നതിനാൽ അന്നപൂർണാ ദേവി  എന്നു തന്നെ  മകളെ വിളിച്ചു. സംഗീതം അഭ്യസിക്കുന്നതിൽനിന്നും കർശനമായ വിലക്കുണ്ടായിരുന്നു അന്നപൂർണയ്ക്ക്. അവർക്ക് 9 വയസ്സുള്ളപ്പോൾ ഒരു ദിവസം മുറ്റത്ത്കളിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ,സഹോദരൻ അലി അക്ബർ ഖാൻ അന്നു കാലത്തെ പാഠങ്ങൾ സരോദിൽ സ്വയം പരിശീലിച്ചുകൊണ്ടിരിയ്ക്കയായിരുന്നു. ഇടയ്ക്ക്, പഠിപ്പിച്ചതിൽ നിന്നും ഒരല്പം വ്യത്യാസത്തോടെ വായിച്ചപ്പോൾ, തൊട്ടടുത്ത്  എന്തോ കളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അന്നപൂർണ "ഇങ്ങനെയല്ലല്ലോ ബാബ പറഞ്ഞുതന്നത്" എന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ സ്വരപ്രയോഗം കൃത്യമായി പാടി. അങ്ങനെ അവർ ഒരുമിച്ച് ഒരാൾ പാടുകയും മറ്റെയാൾ സരോദ് വായിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. പിതാവ് തിരിച്ചുവന്നതും പിറകിൽ നിന്നു, മകൾ അസാമാന്യമായി പാടുന്നത് കേട്ടുകൊണ്ടുനിന്നതും അവർ കുറെ നേരത്തേക്ക് അറിഞ്ഞില്ല. കടുത്ത ശിക്ഷ പ്രതീക്ഷിച്ചു നിന്ന അന്നപൂർണ്ണയെ അദ്ദേഹം അന്ന് മുതൽ സംഗീതം അഭ്യസിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങുകയായിരുന്നു. അന്നപൂർണ സിത്താറിലും സരോദിലും വായ്പ്പാട്ടിലും ഒരുപോലെ മികവ് പ്രകടിപ്പിച്ചു.   താരതമ്യേന വായിക്കാൻ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതും മറ്റാർക്കും വഴങ്ങാത്തതുമായ സുർബഹാറിൽ മകൾക്കു ശിക്ഷണം ആരംഭിച്ചു ഉസ്താദ് അലാവുദ്ദിൻ ഖാൻ. വളരെ പെട്ടെന്നുതന്നെ അവർ അതിൽ പ്രാഗത്ഭ്യം നേടുകയും ചെയ്തു.

ഒമ്പതാം വയസ്സിൽ ചിട്ടയായ സംഗീതപഠനം ആരംഭിച്ച അവർ പതിനാലാം വയസ്സിൽ തന്റെ പിതാവിന്റെ ശിഷ്യനായ പണ്ഡിറ്റ് രവിശങ്കറിന്റെ വധുവായി. തന്റെ ഈ മകൾക്കെങ്കിലും വിവാഹത്തോടെ സംഗീതം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവരിക എന്ന ദുരന്തം സംഭവിക്കരുത് എന്ന ഉസ്താദിന്റെ അദമ്യമായ ആഗ്രഹവും, രവിശങ്കറിനെ ഉസ്താദ് അല്ലാവുദ്ദീൻഖാന്റെ സംരക്ഷണയിലും ശിക്ഷണത്തിലും തുടർന്നു കൊണ്ടുപോകുവാനുള്ള രവിശങ്കറിന്റെ ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരൻ ഉദയ്ശങ്കറിന്റെ ആഗ്രഹവും  സർവോപരി രവിശങ്കറിനോടുള്ള ഉസ്താദിന്റെ കടുത്ത വാത്സല്യവും ആ വിവാഹത്തിൽ കലാശിച്ചു. അന്ന് രവിശങ്കറിന് കേവലം 21 വയസ്സേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. മിശ്രവിവാഹം എന്നത് ഒട്ടും പതിവില്ലാത്ത കാലം. വിവാഹദിവസം രാവിലെ അന്നപൂർണാദേവി ആര്യസമാജത്തിൽ വെച്ച് മതം മാറി ഹിന്ദുവായി. വൈകീട്ടായിരുന്നു വിവാഹം. വിവാഹത്തോടനുബന്ധിച്ച മറ്റൊരു ചടങ്ങ് മാത്രമായിരുന്നു മതംമാറ്റം. പതിനഞ്ചാം വയസ്സിൽ അന്നപൂർണാ ദേവി അമ്മയായി.

വിവാഹശേഷം രവിശങ്കറും അന്നപൂർണ്ണാദേവിയും ചേർന്ന് കച്ചേരികൾ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. രവിശങ്കറിനെക്കാൾ പതിന്മടങ്ങു വലിയ പ്രതിഭയായിരുന്ന അന്നപൂർണ്ണാദേവിയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രശംസകൾ കിട്ടുക പതിവായിരുന്നു.

കുഞ്ഞ് ജനിച്ചതോടെ അത്യന്തം ക്ലേശകരമായി അന്നപൂർണ്ണയുടെ ജീവിതം. ജനിച്ച് ആഴ്ചകൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ മകന് ദഹനസംബന്ധമായ കഠിനരോഗം ബാധിച്ചിരുന്നു. ദീർഘകാലം ചികിത്സിച്ചിട്ടാണ് അതു ഭേദമായത്. ആ കുട്ടിയ്ക്ക് രാത്രികളിൽ  ഉറക്കം തീർത്തും ഇല്ലായിരുന്നു. രാത്രികളിലെ ഉറക്കമില്ലായ്മയും, പകൽസമയത്തെ  കഠിനമായ സാധകവും,ഇടയ്ക്കു വരുന്ന സംഗീതപരിപാടികളും വീട്ടുകാര്യങ്ങളും കുട്ടിയെ നോക്കലും  എല്ലാം 15 വയസ്സുള്ള ഒരു പെൺകുട്ടിയും 22 വയസ്സുള്ള ആൺകുട്ടിയും കൂട്ടിയാൽ കൂടുന്നവയായിരുന്നില്ല. അവർ തമ്മിൽ അസ്വാരസ്യങ്ങൾ പതിവായി.

ആണായതുകൊണ്ടും കുടുംബനാഥനായതുകൊണ്ടും സ്വാഭാവികമായും രവിശങ്കർ സാധകത്തിനും കച്ചേരികൾക്കും ഒരു സംഗീതജ്ഞൻ എന്ന നിലയിൽ പേരെടുക്കുന്നതിനും കൂടുതൽ സമയം നീക്കിവെച്ചു. വീട്ടുകാര്യങ്ങളും സുഖമില്ലാത്ത മകന്റെ ചുമതലകളും അന്നപൂർണയുടേതു മാത്രമായി മാറി. സാധകം ചെയ്യാൻ പറ്റാതെ വരുന്നത് പലപ്പോഴും അവരുടെ സമനില തെറ്റിച്ചു. വീട്ടിലുള്ള  സമയത്ത് രവിശങ്കറിനോട് അവർ അതിക്രുദ്ധയായി  പെരുമാറി.

അപ്പോഴും കച്ചേരികളിൽ അന്നപൂർണ്ണയ്ക്കായിരുന്നു മുൻതൂക്കം. അവരുടെ പ്രതിഭയ്ക്കു മുമ്പിൽ രവിശങ്കർ തീർത്തും മങ്ങിപ്പോകാറുണ്ടായിരുന്നു. ഇത് അദ്ദേഹത്തിൽ കടുത്ത നിരാശയും ഭാര്യയോട് വിദ്വേഷവും ജനിപ്പിച്ചു. തന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് അന്നപൂർണ്ണാദേവി ഒരു വലിയ തടസ്സമാണെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. വീട്ടുകാര്യങ്ങളിൽ ഉപേക്ഷ കാണിച്ചുകൊണ്ട് കച്ചേരികൾ നടത്തുന്നത് ശരിയല്ലെന്ന് അദ്ദേഹം പരോക്ഷമായി  പലപ്പോഴും അവരെ ധരിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇതിനെല്ലാം പുറമെ രവിശങ്കറിന്റെ ജീവിതത്തിൽ മറ്റു സ്ത്രീകൾ കടന്നുവരുന്നു എന്ന അറിവ് അവരെ തീർത്തും തളർത്തി എന്ന് പറയാം. കുഞ്ഞിനേയും കൊണ്ട് അവർ തിരിച്ച് പിതാവിന്റെയടുക്കൽ വന്നു.

സംഗീതത്തെക്കാൾ വിലപ്പെട്ടതായിരുന്നു അന്നപൂർണാദേവിയ്ക്ക് അച്ഛനോടുള്ള സ്നേഹം. താൻ കാരണം അച്ഛനും അമ്മയും വേദനിക്കുന്നത് അവർക്ക് മറ്റെന്തിനെക്കാളും അസഹ്യമായി തോന്നിയതിനാൽ അവർ ബോംബെയ്ക്കുതന്നെ തിരിച്ചു പോയി. മുൻപ് തന്നെ പൊതുവേദികളിൽ പാടുന്നത് നിർത്തിയിരുന്നെങ്കിലും വിവാഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനു ഒരു ഉറപ്പ് എന്നോണം ശാരദാംബയുടെയും സ്വന്തം അച്ഛനും ഗുരുവുമായ ഉസ്താദ് അലാവുദ്ദീൻ ഖാന്റെയും ചിത്രത്തിന് മുൻപിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഇനിയൊരിക്കലും പൊതുവേദികളിൽ സംഗീതം അവതരിപ്പിക്കില്ലെന്ന് അവർ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഇത് 1960 ന്റെ തുടക്കത്തിലായിരുന്നു. പിന്നീടൊരിക്കലും അന്നപൂർണാദേവി പൊതുവേദികളിൽ പാടിയിട്ടില്ല. 1962 ൽ രവിശങ്കറും അന്നപൂർണ്ണയും വിവാഹമോചിതരായി. എങ്കിലും പൊതുവേദികളിൽ പാടില്ല എന്ന വാക്ക് മാറ്റാൻ അവർ തയ്യാറായില്ല.

അന്നപൂർണ്ണാദേവിയുടേത് സ്വതേ  ഉൾവലിഞ്ഞ ഒരു വ്യക്തിത്വമായിരുന്നു. സംഗീതം നൽകുന്ന ശാന്തിയും വിവാഹത്തിലെ പ്രശ്നങ്ങളും അവർക്ക്   മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് മുഴുവനായും ഒഴിഞ്ഞുമാറിക്കഴിയാൻ പ്രേരണയായി. തന്റെ ഗുരുവിൽ നിന്നും തനിക്കു കിട്ടിയ അറിവ് ശിഷ്യരിലേയ്ക്ക് പകരുകയും അതുവഴി ശുദ്ധസംഗീതവും മൈഹാർ ഖരാനയും നിലനിർത്തുകയുമാണ് തന്റെ നിയോഗം എന്ന് അവർ ഉറച്ചു വിശ്വസിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പൊതുവേദികളിൽ കച്ചേരി അവതരിപ്പിക്കുന്നതിനോട് താത്പര്യമില്ല എന്ന് മാത്രമല്ല ,സ്വന്തം ചിത്രങ്ങളോ സംഗീതമോ തന്നെയും റെക്കോഡ് ചെയ്ത് സൂക്ഷിക്കുകയോ പ്രചരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതും അവർക്ക് ഇഷ്ട്ടമല്ല.

"സ്വയം പേരെടുക്കാൻ മത്സരിക്കുന്ന കുറെ യോദ്ധാക്കൾക്കിടയിൽ  എനിക്കെന്തു കാര്യം? അവിടെ വന്നാൽ എനിക്ക് എന്താണ് പാടാൻ കഴിയുക?"എന്നാണ് വീണ്ടും സംഗീതക്കച്ചേരികൾ നടത്തിക്കൂടേ എന്ന് ചോദിച്ചവരോടുള്ള അവരുടെ മറുപടി.

ദിവസത്തിൽ ഏതാണ്ട് എട്ടോ ഒൻപതു മണിക്കൂർ സംഗീതാധ്യാപനത്തിനായി അവർ നീക്കി വെച്ചിരിക്കുന്നു. വീട്ടിൽ എപ്പോഴുമെന്നുതന്നെ പറയാം ശിഷ്യർ കാണും. ഉച്ചയ്ക്ക് നൂറിലധികം വരുന്ന പ്രാവുകൾക്ക് അവർ ആഹാരം കൊടുക്കും. അതിനു തന്നെ ഒരു മണിക്കൂറിലധികം വേണം. ഓരോ പ്രാവിനെയും അവർക്ക് വേർതിരിച്ചറിയാം. ഓരോന്നിനോടും വർത്തമാനം പറഞ്ഞുകൊണ്ടാണ് ആഹാരം കൊടുക്കുന്നത്. ആ വീട്ടിൽ  ഏറ്റവും  പണച്ചെലവ് വരുന്നതും പ്രാവിന്റെ ഭക്ഷണത്തിനാണ്. പിന്നെ ഒരു കാക്ക. അത് അന്നപൂർണ്ണദേവിയുടെ കൈയിൽനിന്നും കൊത്തിയെടുത്തേ ആഹാരം കഴിക്കൂ. മലായ് ആണ്അതിന് ഇഷ്ടം. അതുകൊണ്ട് എപ്പോഴും വീട്ടിൽ മലായ് തയ്യാറായി ഇരിക്കണം. വീട്ടിൽ വേലക്കാർ ആരും ഇല്ലാത്തതിനാൽ വീട്ടുജോലികൾ എല്ലാം അവർ തന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഇങ്ങനെ വളരെ കർമ്മബഹുലമാണ് അവരുടെ ഒരു ദിവസം. ഇതിനിടയിൽ പുറത്തിറങ്ങാനോ,അതിഥികളെ സ്വീകരിക്കാനോ ,ആളുകളുമായി ഇടപഴകാനോ ഒന്നും സമയമില്ല. പ്രാധാന്യവും കൊടുക്കാറില്ല.

സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്ത, തനിക്ക് ഏറ്റവും സംതൃപ്തി തരുന്ന ഒരു ജീവിതമാണ് അവർ ജീവിക്കുന്നത്. ഒരു നായയും ഉണ്ടായിരുന്നു അവർക്ക്. അവരുടെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും ദുർഘടഘട്ടങ്ങളിലത്രയും കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന ആത്മസുഹൃത്തായിരുന്നു മുന്ന എന്ന ആ നായ. ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതത്തിൽ  ആഴത്തിൽ അവഗാഹമുള്ള ലോകത്തിലെ ഏക നായ ആയിരുന്നിരിക്കും മുന്ന. ഹരിപ്രസാദ് ചൗരസ്യ, നിഖിൽ ബാനർജി, ശുഭോ തുടങ്ങിയവരുടെ ശിക്ഷണ കാലത്തായിരുന്നു അവൻ ജീവിച്ചിരുന്നത്. എല്ലാ സമയവും ക്ലാസ്സുകളും സാധകവും ശ്രദ്ധിച്ചുകൊണ്ടാണ് മുന്നയിരിക്കുക. ആരെങ്കിലും അതിമനോഹരമായോ,അസാധാരണമായോ എന്തെങ്കിലും വായിച്ചാൽ ഓടിവന്ന് അവരുടെ മടിയിൽകയറിയിരുന്ന് സന്തോഷം പ്രകടിപ്പിക്കുമായിരുന്നു അവൻ. വലിയ ഹാളിൽ നിന്നും അടച്ചിട്ടിരിക്കുന്ന അടുക്കളയിലേയ്ക്ക്  മുന്നയ്ക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ വേണ്ടി വാതിലിനു താഴെ ഉണ്ടാക്കിയ ചെറിയൊരു കമാനാകൃതിയിലുള്ള വിടവ് അതിൻ്റെ കാലശേഷവും അടയ്ക്കാൻ  അന്നപൂർണ ദേവി സമ്മതിച്ചില്ല. മുന്നയുടെ ഓർമ്മയ്ക്ക്  ഇപ്പോഴും അവിടത്തെ അടുക്കളവാതിൽ അങ്ങനെതന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു.

മകനെ നഷ്ടപ്പെട്ടതായിരുന്നു അന്നപൂർണ്ണാ ദേവിയുടെ ജീവിതത്തിലെ രണ്ടാമത്തേതും ഏറ്റവും കൊടിയതുമായ ദുരന്തം. ശൈശവത്തിൽ തന്നെ സംഗീതത്തിലും ചിത്രകലയിലും  പ്രതിഭ പ്രകടിപ്പിച്ചിരുന്ന  മകൻ ശുഭേന്ദ്ര ശങ്കറിൽ ഒരു വലിയ സംഗീതജ്ഞനെയാണ് അവർ ദർശിച്ചിരുന്നത്. അമ്മയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ തീർത്തും ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു അന്തരീക്ഷത്തിൽ അതിതീവ്രസംഗീതപഠനവും സാധകവും ചിത്രംവരയും മാത്രമായി ജീവിതം അനുഭവിച്ചു വളർന്ന ശുഭേന്ദ്ര ശങ്കർ തന്റെ ഇരുപത്തെട്ടാം വയസ്സിൽ  അച്ഛന്റെ കൂടെ ലോസ് എയ്‌ഞ്ചൽസിലേയ്ക്ക് പോയി. അല്പകാലം കൂടി തന്റെ കൂടെ താമസിച്ചു സംഗീതപഠനം പൂർത്തിയാക്കിയിട്ടു പോകൂ എന്ന അന്നപൂർണ്ണാദേവിയുടെ വാക്ക് മാനിക്കാതെയാണ് ശുഭോ  അമേരിക്കയിലേയ്ക്ക് പോയത്. തന്റെ പിതാവിന്റെ ജീവിതശൈലിയോട് വല്ലാത്ത അഭിനിവേശം ഉണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം  അവിടെ തനിക്കു കൂടുതൽ വർണശബളമായ ഭാവിയുണ്ടെന്നും അച്ഛനിൽനിന്നും സംഗീതപഠനം തുടരാമല്ലോ എന്നും വ്യാമോഹിതനായി . അല്പകാലം രവിശങ്കറിനോടൊപ്പം കച്ചേരികളും മറ്റും നടത്തിയിരുന്ന ശുഭോ ചിത്രകലയിൽ മാസ്റ്റർ ബിരുദവും നേടുകയുണ്ടായി.

പണ്ഡിറ്റ് രവിശങ്കർ ഒരിക്കലും ഒരു ഗുരുവാകാൻതക്ക സിദ്ധിയോ സന്നദ്ധതയോ ഉള്ള ആളായിരുന്നില്ല. ചില  കച്ചേരികളും സംഗീതസംവിധാനങ്ങളും  മറ്റുമൊക്കെ മുതൽക്കൂട്ടായി വരവുവെക്കാമെങ്കിലും അർഹമായതോ ആഗ്രഹിച്ചതോ ആയ വളർച്ചയും അംഗീകാരവും ശുഭോയ്ക്കു  ലഭിച്ചില്ല. കാലക്രമേണ സ്വന്തം പിതാവ് തന്നിൽ നിന്നകലുകയാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് ശുഭോയെ തളർത്തി. 20  വർഷത്തിനു ശേഷം വീണ്ടും തമ്മിൽ കാണും വരെ  അമ്മയും മകനും തമ്മിൽ ഒരു തരത്തിലും ആശയവിനിമയം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. 1989 മുതൽക്ക് വീണ്ടും അമ്മയുടെ കീഴിൽ സംഗീതപഠനം തുടർന്ന ശുഭോ 1990 ൽ രവിശങ്കറുടെ കൂടെ സ്വാതി ഗന്ധർവ ഫെസ്റ്റിവലിൽ സംഗീതക്കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. ശുഭോയുടെ നിലവാരം തകർന്നുപോയി എന്നു  ചില മാധ്യമങ്ങളിൽ വന്ന വിമർശനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ വിഷാദരോഗിയാക്കി മാറ്റി. തിരികെ അമേരിക്കയിലേയ്ക്ക് പോയ ശുഭോ 1992 ൽ ന്യൂമോണിയ ബാധിച്ച് ശരിയായ ചികിത്സ കിട്ടാഞ്ഞതിനാൽ മരിച്ചുപോയി. ഇതേക്കുറിച്ച് അന്നപൂർണ്ണാദേവി പണ്ഡിറ്റ് രവിശങ്കറിനെ കുറ്റപ്പെടുത്തികൊണ്ടു തന്നെ പ്രതികരിച്ചിട്ടുണ്ട്.  മകനെ തന്നിൽ നിന്നും തട്ടിക്കൊണ്ടു പോയെന്നും,അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റു മക്കളെല്ലാം നല്ല നിലയിൽ കഴിയുമ്പോൾ ശുഭേന്ദ്രയ്ക്ക് ചികിത്സാ സഹായം ചെയ്യുക എന്ന  ഉത്തരവാദിത്വം പോലും അദ്ദേഹം നിർവഹിച്ചില്ല  എന്നും അവർ കുറ്റപ്പെടുത്തി.

മകന്റെ മരണമുണ്ടാക്കിയ മുറിവിന്റെ ആഘാതത്തിൽ നൈരാശ്യത്തിന്റെയും വിഷാദത്തിന്റെയും പടുകുഴിയിലേക്ക് അന്നപൂർണ വീണുപോകാതിരിക്കാൻ കാരണം അവരുടെ ശിഷ്യനും രണ്ടാമത്തെ ഭർത്താവുമായ റൂഷികുമാർ പാണ്ഡെ ആണ്.1984 ലാണ് തന്നെക്കാൾ 13 വയസ്സിനു ഇളയ പാണ്ഡേയെ അവർ വിവാഹം ചെയ്തത്.10 വർഷത്തെ ഗുരുശിഷ്യബന്ധത്തിൽനിന്നുമുണ്ടായ അപൂർവസൗഹൃദമായിരുന്നു ആ വിവാഹത്തിനു കാരണം.

വാഗ്മി, മനഃശാസ്ത്രപണ്ഡിതൻ, ബിഹേവിയറൽ സ്‌കിൽസ് ട്രെയിനർ, എഴുത്തുകാരൻ, സംഗീതജ്ഞൻ തുടങ്ങി പല മേഖലകളിൽ വ്യക്തിമുദ്ര പതിപ്പിച്ച ഒരാളായിരുന്നു പാണ്ഡേ. വളരെ വലിയ വ്യക്തിത്വത്തിനുടമയായ അദ്ദേഹം തന്റെ പിൽക്കാലജീവിതം മുഴുവനായും തന്റെ ഭാര്യ കൂടിയായ ഗുരുവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നതിനായി നീക്കി വെച്ചു. പാണ്ഡേജി ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ താൻ ഇത്രകാലം ജീവിച്ചിരിക്കില്ലായിരുന്നുവെന്ന് അവർ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. 2013 ഏപ്രിൽ 12 നു  അത്താഴം കഴിഞ്ഞ ശേഷം ഇരുവരും കൈകോർത്തിരുന്നു സംസാരിക്കവെയാണ് റൂഷികുമാർ പാണ്ഡെ പാതിരാത്രിയോടടുപ്പിച്ചു കുഴഞ്ഞു വീണത്. ഒരു മകനെപ്പോലെ അവരുടെ കൂടെ താമസിച്ചിരുന്ന ശിഷ്യൻ നിത്യാനന്ദ് ഹൽദിപൂർ പാണ്ഡേയെ ഉടൻ ആശുപത്രിയിൽ എത്തിച്ചുവെങ്കിലും വഴിയ്ക്കു വെച്ചുതന്നെ അദ്ദേഹം മരിക്കുകയായിരുന്നു. അന്നുതൊട്ട് കിടപ്പിലാണ് ഭാരതം കണ്ട അത്യപൂർവസംഗീതപ്രതിഭാസവും വ്യക്തിത്വവുമായ അന്നപൂർണാദേവി. റൂഷികുമാർ പാണ്ഡേയോടുള്ള ഒരു അഭിമുഖത്തിൽ അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ച അവസാന ചോദ്യം "പൊതുവേദികളിലേക്ക് അന്നപൂർണയുടെ സംഗീതം തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ നിങ്ങൾ ശ്രമിച്ചിരുന്നുവോ? ഇല്ലെങ്കിൽ എന്തുകൊണ്ട്?"എന്നായിരുന്നു.

"അവർക്ക് ഇഷ്ടമില്ലാത്ത കാര്യങ്ങൾക്ക് നിർബന്ധിക്കാൻ അവരുമായുള്ള എന്റെ ബന്ധം ഞാൻ ഉപയോഗിക്കില്ല. അവർ എപ്പോഴും സന്തോഷവതിയായി ഇരിക്കുന്നതു കാണുകയാണ് എനിക്ക് സന്തോഷം."എന്നായിരുന്നു മറുപടി.